وکیل دادگستری توضیح می دهد:در بررسی حقوقی با نگاهی به قوانین کیفری و بیمهای ایران رانندگی بدون گواهینامه، علاوه بر تخلف بودن، بهطورجداگانه جرمانگاری شده است. اگر شخصی بدون گواهینامه اقدام به رانندگی کرده و تصادف ایجاد شود، این اقدام منجر به مسئولیتهای مدنی و کیفری میشود.
مقالات مرتبط (آیا تصادف بدون گواهینامه قتل عمد است؟ – مجازات رانندگی بدون گواهینامه چیست؟ – نظریه مشورتی:رسیدگی به تصادفات رانندگی منجر به صدمات بدنی – شرایط و نحوه دریافت گواهینامه موتور سیکلت – رفع خلاء قانونی اعطای گواهینامه موتورسیکلت به زنان – مجازات نمره منفی گواهینامه – رانندگی با گواهینامه ایرانی در ۷۲ کشور)
در این مقاله به بررسی موضوعات زیر میپردازیم:
- مسئولیتهای قانونی راننده بدون گواهینامه
- شرایط قانونی تصادف راننده مقصر بدون گواهینامه
- موارد رجوع بیمه جهت اخذ خسارت به راننده
- نتیجهگیری
- سؤالات متداول
- قوانین مرتبط
مسئولیتهای قانونی راننده بدون گواهینامه
رانندگی بدون گواهینامه فقط یک تخلف رانندگی نیست؛ بلکه در قوانین ایران جرم مستقلی محسوب میشود و میتواند برای راننده مسئولیت کیفری ایجاد کند.
بنابراین برای تحقق این جرم، لزومی ندارد حتماً تصادفی اتفاق افتاده باشد. اگر فردی بدون داشتن گواهینامه رسمی اقدام به رانندگی کند، صرف همین اقدام میتواند موجب تعقیب کیفری او شود.
همچنین در صورتی که راننده بدون داشتن گواهینامه رانندگی کند، مأموران میتوانند وسیله نقلیه را متوقف کرده و راننده را برای رسیدگی قانونی به مرجع قضایی معرفی کنند.
شرایط قانونی تصادف راننده مقصر بدون گواهینامه
موضوع زمانی جدیتر میشود که راننده بدون گواهینامه دچار تصادف شود. در این شرایط، بسته به اینکه حادثه فقط خسارت مالی داشته یا باعث جرح یا فوت شده باشد، ممکن است راننده علاوه بر مجازات رانندگی بدون گواهینامه، به پرداخت خسارت، دیه و حتی حبس نیز محکوم شود.
طبق قانون جدید بیمه شخص ثالث (مصوب سال ۹۵) اگر راننده مقصر گواهینامه نداشته باشد، شرکت بیمه موظف است تمام خسارت واردشده به شخص ثالث را کامل پرداخت کند؛ فرقی نمیکند زیاندیده عابر پیاده باشد یا راننده خودروی مقابل. اما بعد از پرداخت خسارت، شرکت بیمه ، تمام مبلغ پرداختی را، از راننده مقصرِ بدون گواهینامه پس میگیرد.
در این حالت باید ۳ سناریو را بررسی کنیم:
الف) تصادف فقط خسارت مالی داشته باشد که در این صورت، راننده مقصر مسئول جبران خسارات است که معمولا بیمه شخص ثالث یا بیمه بدنه راننده مقصر’خسارت را جبران میکند و از طرف دیگر راننده مقصر بدون گواهینامه با مجازات حبس یا جزای نقدی مواجه میشود
ب) تصادف منجر به جرح یا فوت شود که در این حالت، علاوه بر جبران خسارت، راننده با اتهامات قتل یا جرح غیرعمدی مواجه میشود.
ج) اگر خود راننده مقصربدون گواهینامه در تصادف آسیب ببیند یا فوت کندهیچ دیهای به او یا ورثهاش تعلق نمیگیرد و در موردخسارت مالی خودرو نیزحتی اگر خودرو بیمه بدنه داشته باشد، به دلیل نداشتن گواهینامه معتبر، خسارتی پرداخت نمیشود.به بیان ساده، راننده مقصر بدون گواهینامه در تصادف، هیچ پوشش بیمهای برای خودش ندارد.
یک استثناء مهم – در صورتیکه حادثه در حین آموزش رانندگی توسط مراکز مجاز یا آزمون اخذ گواهینامه رخ دهد، خسارت پرداختشده بهوسیله شرکت بیمه از آموزشگیرنده یا آزموندهنده قابل بازیافت نخواهد بود و حسب مورد آموزشدهنده یا آزمونگیرنده، راننده محسوب میشود.
موارد رجوع بیمه جهت اخذ خسارت به راننده
۱- فاقد گواهینامه بودن راننده مقصر یا متناسب نبودن گواهینامه با نوع وسیله نقلیه
۲- عمد راننده در ایجاد حادثه رانندگی
۳- رانندگی در حالت مستی یا استعمال مواد مخدر و روانگردان مؤثر در وقوع حادثه
۴- سرقتی بودن وسیله نقلیه و آگاهی راننده از مسروقه بودن آن.
نتیجهگیری
رانندگی بدون گواهینامه، حتی بدون تصادف، جرم است و مجازات قانونی دارد. در صورت بروز حادثه، وضعیت شدیدتر شده و راننده با مسئولیت کیفری و مدنی مواجه میشود. اگر حادثه به فوت یا جرح منجر شود، دادگاه ممکن است حکم حبس، دیه و محرومیت از رانندگی صادر کند. همچنین، هرچند بیمه خسارت زیاندیده را پرداخت میکند، اما در نهایت ممکن است مبلغ را از راننده بیگواهینامه بازپس گیرد.
سؤالات متداول
۱- آیا رانندگی بدون گواهینامه جرم است؟
بله. مطابق ماده ۷۲۳ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)، رانندگی بدون گواهینامه رسمی جرم است و میتواند موجب تعقیب کیفری و مجازات شود.
۲- آیا برای جرم رانندگی بدون گواهینامه حتماً باید تصادف رخ دهد؟
خیر. صرف رانندگی بدون داشتن گواهینامه رسمی میتواند جرم باشد و وقوع تصادف برای تحقق این جرم ضروری نیست.
۳- اگر راننده بدون گواهینامه تصادف کند، بیمه خسارت را پرداخت میکند؟
در اصل، فاقد گواهینامه بودن راننده مانع از پرداخت خسارت قانونی به شخص زیاندیده توسط بیمه شخص ثالث نیست. با این حال، شرکت بیمه در شرایط مقرر در ماده ۱۵ قانون بیمه شخص ثالث میتواند پس از پرداخت خسارت به راننده مسبب حادثه مراجعه کند.
۴- آیا بیمه میتواند تمام خسارت پرداختشده را از راننده بدون گواهینامه مطالبه کند؟
ماده ۱۵ قانون بیمه شخص ثالث برای بیمهگر حق رجوع نسبت به راننده مسبب حادثه فاقد گواهینامه پیشبینی کرده است. میزان و نحوه مطالبه نیز تابع مقررات قانونی و شرایط پرونده است.
۵- اگر تصادف راننده بدون گواهینامه منجر به فوت شود، چه مجازاتی دارد؟
در صورت احراز تقصیر راننده، علاوه بر دیه، مسئولیت کیفری ناشی از قتل غیرعمدی مطرح میشود. نداشتن گواهینامه نیز میتواند موجب تشدید آثار کیفری مطابق مقررات مربوط شود.
۶-اگر تصادف فقط خسارت مالی داشته باشد، آیا راننده بدون گواهینامه زندانی میشود؟
صرف وقوع خسارت مالی به معنی حتمی بودن حبس نیست. راننده ممکن است بابت رانندگی بدون گواهینامه تحت تعقیب قرار گیرد و از سوی دیگر مسئول جبران خسارت مالی نیز باشد. نوع و میزان مجازات به شرایط پرونده و مقررات قابل اعمال بستگی دارد.
۷- آیا نداشتن گواهینامه یعنی راننده حتماً در تصادف مقصر است؟
خیر. نداشتن گواهینامه یک موضوع مستقل است و تعیین مقصر حادثه بر اساس نحوه وقوع تصادف، نظریه کارشناسی و سایر دلایل انجام میشود.
۸- اگر گواهینامه داشته باشم ولی آن را همراه نداشته باشم، رانندگی بدون گواهینامه محسوب میشود؟
خیر. نداشتن گواهینامه با همراه نداشتن گواهینامه دو وضعیت متفاوت هستند و آثار قانونی یکسانی ندارند.
۹- اگر راننده گواهینامه نامتناسب با خودرو داشته باشد، بیمه میتواند به او مراجعه کند؟
بله. ماده ۱۵ قانون بیمه شخص ثالث، نامتناسب بودن گواهینامه با نوع وسیله نقلیه را نیز از مواردی دانسته که میتواند برای بیمهگر حق رجوع ایجاد کند.
۱۰- اگر راننده بدون گواهینامه در هنگام آموزش رانندگی تصادف کند، چه کسی مسئول است؟
قانون بیمه شخص ثالث برای حوادثی که در جریان آموزش رانندگی توسط مراکز مجاز یا آزمون اخذ گواهینامه رخ میدهد، حکم خاصی دارد و در شرایط مقرر، بیمهگر نمیتواند خسارت پرداختشده را از آموزشگیرنده یا آزموندهنده بازیافت کند.
۱۱- آیا رانندگی بدون گواهینامه باعث توقیف خودرو میشود؟
بله -مطابق ماده ۱۰ قانون رسیدگی به تخلفات رانندگی، در صورت رانندگی بدون داشتن گواهینامه، وسیله نقلیه متوقف و راننده به مرجع قضایی معرفی میشود.
۱۲- اگر راننده بدون گواهینامه مقصر تصادف باشد، آیا باید دیه هم پرداخت کند؟
اگر حادثه موجب جرح یا فوت شود و تقصیر راننده در وقوع حادثه احراز شود، حسب مورد مسئولیت پرداخت دیه مطرح خواهد شد. پرداخت خسارت از سوی بیمه نیز لزوماً مسئولیت قانونی راننده را از بین نمیبرد.
۱۳- آیا درصورت نداشتن گواهینامه، دیه سرنشینان توسط بیمه پرداخت میشود؟
نداشتن گواهینامه یا هر تخلف دیگر راننده، مانع پرداخت دیه و خسارت جانی سرنشینان نمیشود. طبق قانون بیمه شخص ثالث، همه افراد آسیبدیده بهجز «راننده مقصر» شخص ثالث محسوب میشوند؛ فرقی نمیکند سرنشین خودرو باشند، ترکنشین موتور، کودک، یا حتی اعضای درجهیک خانواده راننده. در همه این موارد، شرکت بیمه موظف است دیه و هزینههای جانی آنها را بدون قید و شرط پرداخت کند. هرچند راننده مقصر وظیفه بازگرداندن این هزینه به شرکت بیمه یا صندوق تامین خسارتهای بدنی را دارد.
۱۴- آیا در صورت پایان اعتبار گواهینامه، خسارت توسط بیمه پرداخت میشود؟
پایان اعتبار گواهینامه، معمولا خللی در پرداخت خسارت بیمهنامه شخص ثالث ایجاد نمیکند. در صورتی که کمتر از یک سال از پایان اعتبار گواهینامه راننده مقصر گذشته باشد، شرکت بیمهگر خسارت را پرداخت میکند و نیازی به بازگرداندن این مبلغ نیست. برخی شرکتهای بیمه پس از گذشت یک سال از موعد تمدید بیمهنامه خسارتی بابت تصادف پرداخت نمیکنند. در آن صورت صندوق تامین خسارتهای بدنی خسارت بیمه را پرداخت میکند و سپس از راننده مقصر مطالبه میکند. همچنین راننده مقصر باید به دلیل عدم تمدید گواهینامه خود، مبلغی را به عنوان جریمه پرداخت کند.
۱۵- اگر راننده بدون گواهینامه مقصر نباشد، بیمه به او تعلق میگیرد؟
اگر گواهینامه ندارید اما مقصر تصادف نیستید، بیمه شخص ثالثِ راننده مقصر، خسارت مالی و جانی شما را کامل پرداخت میکند. پس از پرداخت هم هیچ مبلغی از شما پس گرفته نمیشود. البته پلیس شما را بهخاطر رانندگی بدون گواهینامه، جداگانه جریمه، خودروی شما را توقیف و به مرجع قضایی معرفی میکند.
قوانین مرتبط
از قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)
ماده ۷۲۳- هر کس بدون گواهینامه رسمی اقدام به رانندگی و یا تصدی وسایل موتوری که مستلزم داشتن گواهینامه مخصوص است، بنماید وهمچنین هر کس به موجب حکم دادگاه از رانندگی وسایل نقلیه موتوری ممنوع باشد به رانندگی وسائل مزبور مبادرت ورزد برای بار اول به حبستعزیری تا دو ماه یا جزای نقدی تا یک میلیون ریال و یا هر دو مجازات و در صورت ارتکاب مجدد به دو ماه تا شش ماه حبس محکوم خواهد شد.
جزای نقدی مندرج در این ماده به موجب مصوبه مورخ ۲۵/۱۲/۹۹ هیات وزیران به ده (۱۰.۰۰۰.۰۰۰) میلیون ریال تعدیل شد.
ماده ۷۱۴-هرگاه بی احتیاطی یا بی مبالاتی یا عدم رعایت نظامات دولتی یا عدم مهارت راننده (اعم از وسائط نقلیه زمینی یا آبی یا هوایی) یا متصدی وسیله موتوری منتهی به قتل غیرعمدی شود مرتکب به شش ماه تا سه سال حبس و نیز به پرداخت دیه در صورت مطالبه از ناحیه اولیای دم محکوم میشود.
ماده ۷۱۸-در مورد مواد فوق هرگاه راننده یا متصدی وسایل موتوری در موقع وقوع جرم مست بوده یا پروانه نداشته یا زیادتر از سرعت مقرر حرکت می کرده است یا آن که دستگاه موتوری را با وجود نقص و عیب مکانیکی مؤثر در تصادف به کار انداخته یا در محلهایی که برای عبور پیادهرو علامت مخصوص گذارده شده است، مراعات لازم ننماید و یا از محلهایی که عبور از آن ممنوع گردیده است رانندگی نموده به بیش از دو سوم حداکثر مجازات مذکور در مواد فوق محکوم خواهد شد. دادگاه میتواند علاوه بر مجازات فوق مرتکب را برای مدت یک تا پنج سال از حق رانندگی یا تصدی وسایل موتوری محروم نماید.
تبصره – اعمال مجازات موضوع مواد (۷۱۴) و (۷۱۸) این قانون از شمول بند (۱) ماده (۳) قانون وصول برخی از درآمدهای دولت و مصرف آن در موارد معین مصوب ۱۳۷۳/۱۲/۲۸ مجلس شورای اسلامی مستثنی میباشد.
از قانون رسیدگی به تخلفات رانندگی
ماده ۱۰ – ماموران راهنمایی و رانندگی موضوع ماده(۲) این قانون موظفند در صورت مشاهده تخلفات زیر به شرح مقرر اقدام نمایند:
الف – چنانچه وسیله نقلیه دارای عیب و نقص فنی موثر بوده و احتمال ایجاد خطر یا وقوع تصادف وجود داشته باشد، وسیله نقلیه مذکور به تعمیرگاه اعزام می گردد.
ب – در مواردی که قرائن و شواهد حاکی از حالت مستی یا استفاده راننده از مواد مخدر و روانگردان باشد ماموران موضوع ماده (۲) این قانون با استفاده از تجهیزات لازم نسبت به تشخیص این حالت اقدام می نمایند و در صورت اثبات حالت مستی و بی ارادگی حاصل از مصرف مسکرات و مواد مخدر و روانگردان از رانندگی فرد مورد نظر جلوگیری و ضمن صدور قبض جریمه به مبلغ دو میلیون (۲/۰۰۰/۰۰۰) ریال و ضبط گواهینامه به مدت شش ماه توسط نیروی انتظامی جهت اقدام قانونی به مرجع صالح قضائی معرفی می شود.
ج – در صورتی که راننده بدون داشتن گواهینامه مبادرت به رانندگی نماید وسیله نقلیه متوقف و راننده به مرجع قضائی معرفی می گردد.
د – هرگاه راننده به صورت همزمان مرتکب دو تخلف از تخلفات موضوع بندهای (۱)، (۲)، (۳)، (۴)، (۵) و (۱۰) جدول ماده (۷) این قانون گردد، وسیله نقلیه برای مدت حداکثر هفتاد و دو ساعت توقیف می شود. آئین نامه اجرائی بندهای « الف» و « ب» این ماده ظرف مدت شش ماه توسط وزارت کشور با همکاری وزارت دادگستری تهیه و به تصویب هیات وزیران خواهد رسید.
ازقانون بیمه اجباری خسارات وارد شده به شخص ثالث در اثر حوادث ناشی از وسایل نقلیه
ماده ۱۵ -در موارد زیر بیمهگر مکلف است بدون هیچ شرط و اخذ تضمین، خسارت زیاندیده را پرداخت کند و پس از آن میتواند به قائممقامی زیاندیده از طریق مراجع قانونی برای بازیافت تمام یا بخشی از وجوه پرداختشده به شخصی که موجب خسارت شده است مراجعه کند:
الف – اثبات عمد مسبب در ایجاد حادثه نزد مراجع قضایی
ب – رانندگی در حالت مستی یا استعمال مواد مخدر یا روانگردان موثر در وقوع حادثه که به تایید نیروی انتظامی یا پزشکی قانونی یا دادگاه رسیده باشد.ازقانون بیمه اجباری خسارات وارد شده به شخص ثالث در اثر حوادث ناشی از وسایل نقلی
پ – در صورتیکه راننده مسبب، فاقد گواهینامه رانندگی باشد یا گواهینامه او متناسب با نوع وسیله نقلیه نباشد.
ت – در صورتیکه راننده مسبب، وسیله نقلیه را سرقت کرده یا از مسروقه بودن آن،آگاه باشد.
تبصره ۱- در صورت وجود اختلاف میان بیمهگر و مسبب حادثه، اثبات موارد فوق در مراجع قضایی صالح صورت خواهد گرفت.
تبصره ۲- در مواردی که طبق این قانون بیمهگر حق رجوع به مسبب حادثه یا قائممقام قانونی وی را دارد، اسناد پرداخت خسارت از سوی بیمهگر در حکم اسناد لازمالاجراء است و از طریق دوایر اجرای سازمان ثبت اسناد و املاک کشور قابل مطالبه و وصول میباشد.
تبصره ۳- در صورتیکه حادثه در حین آموزش رانندگی توسط مراکز مجاز یا آزمون اخذ گواهینامه رخ دهد، خسارت پرداختشده بهوسیله شرکت بیمه از آموزشگیرنده یا آزموندهنده قابل بازیافت نخواهد بود و حسب مورد آموزشدهنده یا آزمونگیرنده، راننده محسوب میشود.
منابع
قانون مجازات اسلامی
قانون رسیدگی به تخلفات رانندگی
قانون بیمه اجباری خسارات وارد شده به شخص ثالث در اثر حوادث ناشی از وسایل نقلیه
